ДЭЛХИЙ

Далайн гахайн сонирхолтой 14 баримт

Дэлхийдээр амьдардаг амьтдын төрөл зүйлээс хүний дараа орох ухаантай амьтан болох далайн гахайн сонирхолтой баримтуудыг хүргэж байна.

1. Далайн гахай нойроо хэрхэн авдаг вэ?

Дельфинууд усан доор амьсгалж чадахгүй тул агаар авахын тулд далайн гадарга дээр сэлэх хэрэгтэй. Тэгэхээр тэд живэхгүйгээр яаж унтах вэ? Дельфин нэг дор хэдэн цаг унтахаас илүүтэйгээр тэд баруун зүүн тархиныхаа өрөөсөнг тусд нь 15-20 минутын турш амраадаг бөгөөд нойрыг өдөрт хэд хэдэн удаа авдаг. Өрөөсөн тархиа тусд нь амрааснаар дельфинүүд 24/7 үргэлжлэн сэлж, амьсгалж, махчин амьтдыг ажиглаж чаддаг.

2. Далайн гахайнууд хоорондоо дуу чимээгээр харилцаж чаднаДалфинууд олон янзын дуу хоолойгоор дамжуулан усан доороо хоорондоо харилцдаг. Олзоо хайж, далайгаар аялахын тулд тэд чимээ гаргадаг бөгөөд тэд бусад далайн гахайнуудтай шүгэлдэж “ярьдаг”. Дельфинууд ойролцоох акулыг айлгах шаардлагатай үед хүчтэй тэсрэлт, импульсийн дуу чимээ гаргадаг. Зарим эмэгтэй дельфинүүд үр удмаа муу зан авираас нь  болж зэмлэхийн тулд тэсрэлт импульс үүсгэдэг.

3. Тэдний хэлний нууц

Тэнгисийн эрдэмтэд далайн гахайн дуу хоолойг хэдэн арван жилийн турш судалж, тэмдэглэж ирсэн боловч хэрхэн яаж харилцдаг нь одоог хүртэл тодорхойгүй байна. Эрдэмтэд далайн гахайн дууны салангид хэсгүүдийг хараахан задалж амжаагүй байгаа. Усан доор ажилладаг алгоритм, өндөр давтамжийн шинэ технологийг ашигласнаар эрдэмтэд далайн гахайн хэлний нууцыг тайлна гэж найдаж байна.

4. Далайн гахайнууд хоорондоо найзалдагДалайн гахайнууд нь нийгмийн харилцааны өндөр түвшинд байдаг бөгөөд эрдэмтэд усны хөхтөн амьтад хоорондоо хэрхэн нийгэмшдэг талаар сонирхолтой мэдээллийг олж тогтоосоор байна. Флоридагийн Атлантын их сургуулийн Харбор дахь салбар далай судлалын хүрээлэнгийн эрдэмтэд далайн гахайнуудын нийгмийн сүлжээний талаархи судалгааг Marine Mammal Science сэтгүүлд хэвлүүлжээ. Эрдэмтэд Флоридагийн Энэтхэгийн голын Лагун дахь савласан 200 далайн гахайг ажиглахад зургаан жил зарцуулсны эцэст далайн гахайнууд найз нөхөдтэй болохыг олж мэджээ.

6. Далайн гахайнууд бүр өөр өөрийн нэртэй

Далайн гахай бүхэн өөр өөрийн өвөрмөц нэртэй байдаг. Нэг нэгнээ дуудахдаа өвөрмөц дуугаар илэрхийлдэг байна. Эрдэмтэд далайн гахай өөрийн нэрийг насан туршдаа ашигладаг бөгөөд эмэгтэй далайн гахайнууд төрөхөөсөө өмнө зулзагандаа зааж сургадаг байж магадгүй гэж үздэг. Далайн гахайнууд нэрээ ашиглан бие биенээ дууддаг бөгөөд хэдэн арван жилийн дараа ч өөр далайн гахайны нэрийг санаж чаддаг гэнэ.

7. Далайн гахай дотроо 43 төрөл байдаг.Далайн гахай нь хооронд нь ялагхад хэцүү боловч дотроо 43 төрөл зүйл байдаг байна. Ихэнх зүйлүүд нь сэрүүн ба халуун орны далайд амьдардаг боловч цөөн хэсэг нь илүү хүйтэн гол мөрөнд амьдардаг. Далайн гахай нь төрөл зүйлээсээ хамааран бие бялдрын шинж чанар, биеэ авч яваа байдлаараа нэлээд ялгаатай байж. Жишээлбэл, хамгийн том далайн гахайн төрөл болох Орка (алуурчин халим гэж нэрлэдэг) нь 30фут урт буюу  хамгийн жижиг далайн гахайнуудаас 10футээр урт байдаг байна.

8. Далайн гахайнууд хоолоо зажилдаггүйДалайн гахайнууд нь шүдтэй боловч хоолоо зажлахад ашигладаггүй. Олзоо (загас, хавч, далайн амьтан) барьж, бүхэлд нь залгидаг. Тэд зажилдаггүй тул ходоод олон хэсгээс бүрддэг. Нэг хэсэг нь хоолыг боловсруулдаг бол бусад хэсэг нь хоолыг  хадгалахад зориулагдсан байдаг байна.

9. Нэг төрөхдөө нэг л зулзага гарагдагИхэнх эм далайн гахайнууд төрөл зүйлээсээ хамаарч үр төл төрөхөөсөө өмнө 9-17 сарын хугацаанд хүүхдээ тээж явдаг. Нэг зулзага 1-2 жил хөхүүлсний дараа дараагийн 1-7 жилийн хугацаанд эхтэйгээ хамт байдаг.

10. Далайн гахайн арьс байнга төлжиж байдагДалайн гахайн арьс маш толигор байдаг. Учир нь арьсны гаднах давхарга нь хоёр цаг тутамд шинэ арьсаар төлжиж байдаг. Тэдний арьс байнга нөхөн төлжиж байдаг тул толигор хэвээр үлддэг бөгөөд ихэнх эрдэмтдийн үзэж байгаагаар усанд сэлэх явцыг багасгадаг гэнэ.

11. АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн флот далайн гахайг сургадаг.АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчинд туслах зорилгоор олон арван далайн гахай сургадаг. Өмнө нь АНУ-ын арми Вьетнам, Персийн булан дахь мөргөлдөөнд далайн гахай ашиглаж байжээ. Өнөө үед далайн гахайнууд өөрсдийн оюун ухаан, хурд, цуурай байршуулах ур чадварын ачаар дайсны усанд сэлэгчдийг хайж олох, усан доорхи тэсрэх бөмбөг олох, цөмийн зэвсгийг хамгаалахад сургаж байна.

12. Далайн гахайнууд сүргэлж амьдардагДалайн гахайнууд ихэвчлэн хэдэн арав, зуугаараа бүлгэлж амьдардаг. Ингэснээр олзоо агнах, махчин амьтдаас зайлсхийх, өвчтэй эсвэл гэмтсэн гишүүдийг асран хамгаалдаг байна. Өөр өөр бүлгүүд нэгдэж, 1000 гаруй далайн гахайнаас бүрдсэн том сүрэг үүсгэдэг.

 13. 61 насалсан далай гахайДалайн гахайн наслалт төрөл зүйлээс хамааран ихээхэн ялгаатай байдаг. Ихэнх төрөл зүйл нь хэдэн арван жил л амьдардаг байна. Флорида дахь далайн паркад амьдардаг байсан Нелли хэмээх далайн гахай 1953 онд төрсөн бөгөөд телевизийн шоу нэвтрүүлэг, зар сурталчилгаанд оролцдог байжээ. Тэрээр 61 насалж 2014 онд нас барсан байна.

14. Далайн гахайн хоол тэжээлийн нөөц багасч байна

Зарим далайн гахайн төрөл зүйлүүд ан агнах, хэт их загасчлах, бохирдуулах зэргээс шалтгаалан ховордсон, устаж үгүй болсон (Хятадын Байжи далайн гахай гэх мэт). Далайн гахайн маханд мөнгөн ус ихээр агуулагддаг ч амьтдыг агнаж, Япон, Данийн Фарерын арлуудад идсээр байна. Хэт их загас барих нь далайн гахайнуудын хоол тэжээлийн нөөц багасч, зарим нь загас барих торонд орж үхдэг байна. Нэмж дурдахад цаг уурын өөрчлөлт, далайн температурын өсөлт нь зарим загас, далайн амьтдыг байгалиасаа холдуулж, далайн гахайнуудын гол хоол тэжээлийн эх үүсвэрийг эрсдэлд оруулж байна.